Bir kere her şeyden bağımsız ve apolitik şekilde Türkiye ekonomisini ele alalım. Türkiye ekonomisi, katma değerli üretimi çok az olan, öncelikli olarak da enerji, ham madde ve katma değerli ürünü ithal eden bir ülke olduğu için ticaret açığı veren, kamu bütçesi iyi yönetilip artı verse de özel sektörün aşırı borçlu olduğu bir durumdadır.
Neden katma değerli ürün üretemiyoruz? Çünkü ARGE'ye önem vermiyoruz, eğitime yeteri kadar önem vermiyoruz. Hala İmam Hatip Liseleri açıyoruz. Ülkede yeteri kadar imam olduğunda herkes hem fikir diye düşünüyorum. Ama ülkede yeteri kadar mühendis, kanser araştırması yapan doktor, çeşitli araştırmalar yapan, makaleler yayınlayan akademisyenler yok. Spor, sanat ve sosyal açıdan da yeterli eğitim yok. Sonuçlar ortada, kaç tane Dünyaca ünlü sporcumuz var, kaç tane her dilde yayınlanan eseri olan yazarımız var, kaç tane Dünyaca bilinen ressamımız ya da müzisyenimiz var? Bu ülkeye Fen liseleri, sanat ve spor liseleri gerekli. Eğitim kalitesi ve çeşitliliğini artırmadan hiçbir noktaya varamayız.
Öte yandan tekrar katma değerli üretime dönersek. Bu katma değerli üretimi gerçekleştirmek için de bu yapıda olan mühendis, sanatçı, sporcu gerekli. Bakınız Amerika'ya, sadece Google ve Facebook'un şirketlerinin toplam değeri sırasıyla 528 ve 342 Milyar Dolar; toplamı 870 Milyar Dolar. 2015 Türkiye GSYH'si 1 trilyon 953 milyar 561 milyon TL idi. Bu yıl hükümetin güncellediği(azalttığı) 3.2 büyüme rakamına bile ulaşacağımızı düşünmüyorum. Ulaştığımızı düşünelim, şuanki dolar kuruyla(3.55) 567 milyar dolar 908 milyon TL etmektedir.Yani şuanki dolar kuru ve büyüme rakamlarıyla tüm ekonomimiz tek başına bir GOOGLE ediyor ancak.
Gelelim Merkez Bankası'na. Öncelikle Merkez Bankası'nın tamamen özerk olması gerekmekte. Siyaset ve ekonomi iç içedir ancak siyasetçiler ekonomi uzmanlarına müdahale etmemelidir. Sonra yukarıda bahsettiğim eğitim reformları yapılmalıdır. Bir ülke ayrıca vatandaşının yetenekli olduğu alanda ilerlemesine ve bu konuda ekonomik güvenliliğini sağlamakla da yükümlüdür. Yani sporcu ya da sanatçı olmak isteyen ve bu konuda da yetenekli bir birey ekonomik kaygı içerisinde olmamalıdır.
Diğer önemli bir konu dış mihraklar; ülkemizin gelişmemesini dış mihraklara bağlayan bir kitle var. Evet Türkiye'nin jeopolitik konumundan dolayı güçlü bir Türkiye'yi birçok devlet istemeyecektir. Ancak bizim güçlü bir ülke olmak için yapmamız gerekenlere bu devletlerin hiçbiri engel olamaz. ARGE'ye, eğitime, sanata, spora önem verirseniz, şeffaflığı, adaleti artırırsanız, rüşveti ve rantı kısıtlarsanız buna hangi ülke engel olabilir. Evet darbe olursa bunu destekleyebilir çeşitli ülkeler. Ama sizin iyi bir eğitimle yetiştirdiğiniz bireyler gider bir teknoloji şirketi yaratıp, Whatsapp gibi bir yazılım yapıp 19 milyar dolara satarsa buna kimse engel olamaz. Floyd Mayweather gibi bir boksör yetiştirirseniz 300 milyon dolar ülkenize gelir sağlayan bir vatandaşınız olur. Bu rakamı kazandıran kaç tane fabrika var ülkemizde? Dolayısıyla eğitimden, hukuk sistemine birçok alanda yapılacak reformlarla bu ülke bir noktaya gelebilir.
Dolar kuruna da değinerek yazımı bitireceğim; Amerikan Merkez Bankası(FED)'nın Trumpla birlikte artan kamu harcamalarının enflasyonu dolayısıyla faizin artışını hızlandıracağı beklentisi doların tüm dünyada değerlenmesine sebep olmaktadır. Gelişmekte olan piyasalarda bu daha çok hissedilmektedir. Çünkü sıcak para çok oynaktır, nerede fazla faiz ya da güvenli liman hemen oraya kaçar. Türkiye'nin de ekonomik ve politik olarak iyi bir noktada olmadığını görmemek için kör olmak gerekir. Suriye savaşı, PKK, başkanlık sistemi, FETO mevsuzu, cari açık, enerji bağımlılığı, basın özgürlüğü, adalet sistemi, kadın hakları gibi sayısız problemi varken TL'nin değerlenmesini beklemek ahmaklık olur. Tabii şimdi 2016'da minimum 2 kere faiz artışı yapacak olan FED henüz faiz artırmadı. 14 Aralık'ta faiz artırması beklenen FED'in bu toplantıda 2017'ye dair vereceği faiz artırım sinyalleri doların gidişatını bekleyecektir. Ekonomik verileri bağlı olarak artırımda bulunacaklarını belirtmeleri durumunda ki benim beklentim öyle, doların değer kaybedeceğini bekliyorum. Fakat agresif şekilde 3 veya 4 adet faiz artırımına dair sinyaller verirlerse değerlenmeye devam eden bir dolar kurda 4.00'ın üstünü EUR/USD de ise 0.80-0.85'leri göreceğimizi düşünüyorum.
Son olarak dolar kurunun gerilemesi için Merkez Bankası'nın dolar satarak piyasaya müdahele etmesi kurun ancak kısa süreliğine artmamasına engel olabilir, düşüreceğini bile düşünmüyorum. 115 Milyar Dolar seviyesinde toplam rezervi olan TCMB, bu tutarın hepsini de kullanamaz, bunların bir kısmı banka karşılıkları olarak tutulmaktadır. Dolayısıyla dolara müdahale ancak rezervimizi azaltacak ve gerçekten müdahale gerektiği noktada bizi zor duruma düşürecektir. Doların değer kaybetme ve kazanma senaryosundan yukarıda bahsettim, TL için ise yapısal reformlar ve faiz artışında bir çıkış yolu görmüyorum. Zaten faiz artışı yapılmazsa artan enflasyon ve kur ile yine faiz artışı yapmak zorunda kalacaktır TCMB. Dolayısıyla erken yapılan bir faiz artışı piyasayı rahatlatacaktır. Sonra ilerleyen dönemlerde FED'in kararlarına da bağlı olarak tekrar faizi düşürmek de bir çıkış yolu olabilir.
